Σίντο και Αρχαία Ελληνική Θρησκεία

Ακολουθεί περίληψη της διάλεξης «Σίντο και Αρχαία Ελληνική Θρησκεία» που έδωσε ο Ιαπωνολόγος Στέλιος Λ. Παπαλεξανδρόπουλος στο χώρο της Ιαπωνικής Πρεσβείας στην Αθήνα. Επίσης, θα βρείτε σχετική συνέντευξη στον ραδιοσταθμο Γλιστρίδα στο YouTube.

Στις 10 Μαρτίου, μετά από πρόσκληση της Ιαπωνικής Πρεσβείας, πραγματοποίησα στο πολιτιστικό κέντρο της ίδιας διάλεξη με τίτλο «Σίντο και Αρχαία Ελληνική Θρησκεία». Η διάλεξη έγινε με βάση μια συγκριτική μελέτη που είχε σκοπό τον εντοπισμό ομοιοτήτων και διαφορών μεταξύ των δύο θρησκειών, που διαμόρφωσαν τόσο μεγάλο μέρος του πολιτισμού των χωρών τους. Η συγκριτική μελέτη διέκρινε αρκετές ομοιότητες σε πολλά θέματα, πλην, ωστόσο, ομοιότητες συνοδευόμενες και από διαφορές. Κάποιες από τις τέτοιες λοιπόν ομοιότητες που παρουσίασα είναι οι εξής:

• Ο πολυθεϊσμός, που αναπτύχθηκε από μια προηγούμενη φάση ανιμισμού (δηλαδή της ιδέας ότι όλα όσα αποτελούν τον κόσμο μας είναι έμψυχα, δηλαδή στο κάθε τι κατοικεί ένα πνευματικό ον που είναι υπεύθυνο για τον τρόπο που λειτουργεί. Αυτά τα όντα λέγονται κάμι στο Σίντο και θεοί στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία. Ανάλογα με τη σημασία της λειτουργίας τους για τον φυσικό, αλλά και τον ανθρώπινο κόσμο, κάποια όντα και μαζί με αυτά τα κάμι τους, διακρίθηκαν περισσότερο από τα άλλα, όπως στο Σίντο, αρχικά, βουνά (επειδή κατανέμουν από την κορυφή τους τα απαραίτητα για τη γεωργία και τη ζωή νερά (π.χ. το όρος Μίουα και το κάμι που το κατοικεί, Όο-μονό-νούσι) ή άνθρωποι που για διάφορους λόγους ξεχώρισαν και αποθεώθηκαν, όπως οι ήρωες στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία ή κάμι που υπήρξαν ιδρυτές φρατριών (ούτζι – γκάμι, π.χ. η Αματεράσου, κάμι του ήλιου) αρχηγοί που διαμόρφωσαν την ιστορία της χώρας στο Σίντο, όπως π.χ. ο Τοκουγκάουα Ιεγιάσου κοκ. Παρατηρήσαμε ότι κάμι αντικειμένων δεν συναντώνται στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, ενώ υπάρχουν στο Σίντο, όπως π.χ. οι βελόνες (χάρι), στις οποίες, όταν σπάσουν ή πάψουν να χρησιμοποιούνται, κάνουν ένα είδος μνημοσύνου (χάρι κουγιό). Βουνά θεωρούνται κατοικία θεών (π.χ. ο Ινάρι, στο Φουσίμι Ινάρι, ο Όο-μονό – νούσι στο Μίουα), ενώ στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία οι δώδεκα θεοί στον Όλυμπο.

• Η λατρεία με αιματηρές προσφορές υπήρξε κεντρική στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, στο Σίντο αυτή διακόπηκε από νωρίς. Οι προσφορές είναι αναίμακτες.
• Όλα τα δέντρα και κυρίως τα μεγάλα σε μέγεθος και γέρικα, τιμώνται στο Σίντο. Στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία όχι τόσο συγκεκριμένα δέντρα (αν και αυτή η περίπτωση επίσης δεν λείπει), αλλά είδη δέντρων συνδέονται με θεούς, όπως π.χ. η δρυς με τον Δία, η ελιά με την Αθηνά, το αμπέλι με τον Διόνυσο. Άλση περιβάλλουν κατά κανόνα ένα σιντοϊστικό ναό. Ενώ άλση που θεωρούνται ότι ανήκουν σε θεούς όπως η Άρτεμη ή η Δήμητρα, και η κοπή δέντρων τους τιμωρείται από αυτούς, υπάρχουν στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία.
• Το μίασμα. Η ιδέα ότι κάποια στοιχεία, κυρίως ο θάνατος και η επαφή μαζί του μιαίνουν, δηλαδή καθιστούν κάποιον ακάθαρτο και συνεπώς τον αποκλείουν για ένα διάστημα από την υπόλοιπη κοινωνία και από θρησκευτικές δραστηριότητες, είναι κοινό και κεντρικό στοιχείο στις δύο θρησκείες. Εξίσου κεντρικό στοιχείο είναι η κάθαρση, που αποπλύνει το μίασμα. Διάφορα είναι τα μέσα και οι τρόποι κάθαρσης στις δύο θρησκείες.

• Οι νεκροί γίνονται κάποια στιγμή κάμι στο Σίντο και αποτελούν το αντικείμενο λατρείας ενός σημαντικού τμήματος του ιαπωνικού πολυθεϊσμού, μιας οικογενειακής θρησκείας, της προγονολατρείας. Στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, ενώ η ταφή και οι τιμές προς τους νεκρούς θεωρούνται υποχρεωτικές, όμως δεν αποδίδεται λατρεία ως εις θεούς σε αυτούς, εκτός αν είναι ήρωες κ.λπ. Σημαντική είναι η ομοιότητα της επιστροφής των νεκρών για ένα διάστημα, στον επάνω κόσμο. Στο Σίντο αυτό συμβαίνει τον Αύγουστο, την περίοδο του ο – μπόν. Στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία αυτό γινόταν για τρεις μέρες, στη διάρκεια της γιορτής των Ανθεστηρίων. Διαφέρει η επιστροφή των νεκρών, εφόσον στο Σίντο τους αποχαιρετούν με τρόπους που φανερώνουν αγάπη, όπως με τα φαναράκια που επιπλέουν, στην Αρχαία Ελληνική Θρησκεία την τρίτη ημέρα της γιορτής τους αποπέμπουν φωνάζοντας «Θύραζε κήρες! Ουκέτι Ανθεστήρια!» (Έξω από τη θύρα του σπιτιού, νεκροί! Τελείωσαν πια τα Ανθεστήρια!)
• Η φαλλική λατρεία. Η λατρεία του φαλλού, ως μέσου πρόκλησης γονιμότητας σε ανθρώπους, ζώα ή στη γεωργία παρατηρείται και στις δύο θρησκείες. Εντύπωση προκαλούν παραστάσεις του οργάνου αυτού που μοιάζουν πολύ μεταξύ τους.
• Μεταμορφώσεις των θεών. Και στις δύο θρησκείες η ικανότητα των θεών να μεταμορφώνονται είναι κεντρικό στοιχείο. Ωστόσο όμοιες μεταμορφώσεις δεν παρατηρούνται πολλές. Επίσης η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, από την άποψη του ποσού τους, έχει περισσότερες. Ως παράδειγμα όμοιας μεταμόρφωσης εντοπίσαμε εκείνη του Όο – μονο – νούσι σε φείδι, για να συνευρεθεί με τις αγαπημένες του, και εκείνη του Δία, επίσης σε φείδι, για να συνευρεθεί με την Περσεφόνη.
• Δύο κυρίως ομοιότητες παρατηρούνται στη μυθολογία: η κατάβαση του Ιζανάγκι στον Άδη (Γιόμι νο κουνί) για να επαναφέρει τη νεκρή Ιζανάμι, που μοιάζει πολύ με την ίδια κατάβαση του Ορφέα για την Ευρυδίκη. Και η απόσυρση μιας σημαντικής για τη λειτουργία του κόσμου θεάς σε ένα σπήλαιο, όπως η Αματεράσου στη σιντοϊστική μυθολογία και η Δήμητρα στην αρχαία ελληνική. Κάποιοι Ιάπωνες ερευνητές, έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν την ομοιότητα. Κυρίως δείξαμε την προσπάθεια του καθηγητή κ. Γιοσίντα Ατσούχικο, να εξηγήσει το πράγμα υποθέτοντας ότι οι Σκύθες, που περιέτρεχαν την Ασία πάνω στα άλογά τους, μετέφεραν και μυθικά μοτίβα όπως τα παραπάνω.